Psalmen

Op deze site staan de psalmen in twee vormen: als psalmberijming en als psalmvertolking.

Psalmberijming

Inmiddels is het alweer heel wat jaar geleden dat uit mijn pen mijn eerste psalmberijming vloeide. Ik berijm psalmen om de simpele reden dat ik mij daartoe gedrongen voel.

God is het waard dat wij Hem dienen met ons héle hart en met ál onze kracht. De lat voor deze psalmberijming kan daarom nooit te hoog liggen. Wie psalmen berijmt is niet bezig met een stukje levenloze tekst, maar met Gods levengevende Woord. Dat Woord is heilig en volmaakt. Het is mijn verlangen dat deze psalmberijming een zuivere spiegel mag zijn, zodat de heiligheid en volmaaktheid van het Woord duidelijk zichtbaar worden.

Bijbelgetrouwheid en literaire kwaliteit heb ik beide hoog in het vaandel staan. Ik streef naar een zorgvuldige woordkeuze en een structuur die zoveel mogelijk recht doet aan de oorspronkelijke tekst. Op een enkele uitzondering na, houd ik zoveel mogelijk het originele Geneefse rijmschema aan, zoals te vinden bij de psalmen van Beza en Marot en ook veelal bij Datheen. Dit kan afwijken van het voor veel mensen bekende rijmschema van 1773 (zie bijv. Psalm 76 en 132). Bij de coupletindeling en het aantal coupletten laat ik mij voornamelijk leiden door de tekst zelf en niet door andere berijmingen.

‘Wie psalmen berijmt begaat een zonde van ongelooflijke hoogmoed wanneer hij vergeet dat velen vóór hem dit werk hebben gedaan,’ schrijft ds. L.W. Muns. Hij heeft groot gelijk! Meer dan honderd mensen zijn mij voorgegaan en van velen kan ik veel leren. Ik sla er daarom regelmatig andere berijmingen op na. Een enkel woord kan zomaar ineens tot nieuwe inspiratie leiden.

Mijn literaire vaardigheden zijn nog steeds in ontwikkeling. De psalmen die op dit moment op mijn website staan, zijn daarom nog voorlopige versies. Regelmatig pas ik nog iets aan, zeker bij psalmen die ik langer geleden berijmd heb.

Psalmvertolking

Een psalmvertolking is een treffende en bezielde weergave van een volledige psalm. Elke psalm heeft een gouden lijn en een onbeweeglijk middelpunt. Deze beide aspecten vormen de kern van een psalmvertolking. Het beperkt aantal coupletten – maximaal vier – zorgt ervoor dat de psalm een overzichtelijke eenheid vormt. Een psalmvertolking draait niet om het zo letterlijk mogelijk weergeven van woorden, zinnen en denkbeelden. Het gaat juist om de geest van de psalm: die gouden lijn, dat onbeweeglijke middelpunt. De nadruk van een psalmvertolking ligt op de bezieling, zodat de zanger als vanzelf mee jubelt op de hoogten en mee klaagt in de diepten.

Een psalmvertolking is goed in zijn geheel te zingen. Om dit te bereiken, vat ik veel dingen samen, of orden ik dingen anders. Soms voeg ik ook iets toe, bijvoorbeeld een refrein of een korte uitleg. De tekst van een psalmvertolking probeer ik zo eenvoudig mogelijk te houden. Wat een kind begrijpt, begrijpt iedereen. Het is mijn wens dat degenen die deze psalmvertolking zingen, de gouden lijn zien schitteren en het onbeweeglijke middelpunt als de vaste poolster aan de hemel zien staan.

Wat zijn psalmen?

In het Hebreeuws heet het boek Psalmen Tehilim. Dit betekent lofprijzingen. De naam Psalmen komt uit de Griekse vertaling. Deze naam wijst erop dat de liederen uit dit boek gezongen werden onder begeleiding van het psalterion, een snaarinstrument dat lijkt op een harp of luit. Deze liederen waren bestemd voor de godsdienstige aanbidding in het heiligdom. Ook Christus zelf zong psalmen toen Hij op aarde was.

Luther noemt de psalmen ‘een kleine Bijbel en een kort begrip van beide Testamenten’. In de psalmen komen onderwerpen uit heel de Bijbel aan bod: van de schepping tot het laatste oordeel, van bekering tot herstel, van Mozes tot Christus en van de Wet tot haar vervulling. Er zijn weinig onderwerpen die niet in de psalmen terug te vinden zijn.

Psalmen zijn de taal van het hart, omdat ze ontstaan zijn vanuit de ondervinding. In de psalmen spreken de heiligen tot God, soms vanuit diepten, soms vanuit hoogten. Er wordt getreurd om de zonden, gedorst naar God, gesmeekt om genade en gejubeld vanwege uitreddingen.

Hoe zijn de psalmen ontstaan?

Het boek Psalmen is een boek met meerdere auteurs. Vermoedelijk schreef Mozes de oudste psalm en werden de jongste psalmen pas geschreven na de terugkeer uit de ballingschap. Het boek Psalmen is dus niet een boek dat in één keer geschreven is, maar het groeide door de eeuwen heen aan tot wat het nu is. In de begintijd bestonden er zodoende verschillende bundels, met elk een eigen verzameling van psalmen.

David heeft ervoor gezorgd dat de psalmen een centrale plaats kregen in de eredienst. In de begintijd bestond er dus een bundel ‘van David’. Deze bundel werd groter door het toevoegen van de bundels ‘van Asaf’ en ‘van de Kinderen van Korach’. Later werden ook de psalmen die gedicht zijn na de ballingschap toegevoegd.

De huidige indeling is al erg oud en bestond al toen de Septuaginta werd gemaakt. In navolging van de indeling van de vijf boeken van Mozes, werd het boek verdeeld in vijf delen:

1. Deel 1Psalm 1–41
2. Deel 2Psalm 42–72
3. Deel 3Psalm 73–89
4. Deel 4Psalm 90–106
5. Deel 5Psalm 107–150

Waar deze indeling precies op gebaseerd is, is niet duidelijk. De psalmen staan in elk geval niet op chronologische volgorde. Ook opvallend is dat dezelfde inhoud in meerdere delen terugkomt, soms met enige variatie. Elk deel wordt duidelijk afgesloten door Amen en/of Halleluja. De meeste psalmen van David zijn in de eerste twee delen te vinden. De slotzin van het tweede deel luidt: ‘De gebeden van David, den zoon van Isaï, hebben een einde’. In deel vijf staan veel psalmen die speciaal gemaakt lijken te zijn voor de tempeldienst.

Wie schreven de psalmen?

Boven veel psalmen staat een opschrift. Ondanks dat die pas later zijn toegevoegd, geven deze opschriften wel behulpzame aanwijzingen wie de betreffende psalm geschreven heeft. Over het algemeen worden er 73 psalmen aan David toegeschreven. Daarnaast worden ook Mozes, Salomo, Heman, Asaf, Ethan en de Korachieten als psalmdichter vermeld. Vijftig psalmen blijven anoniem.

De Septuaginta noemt naast bovenstaande psalmdichters ook nog de namen van Jeremia en van Haggaï en Zacharia. Deze opschriften wijken af van de Hebreeuwse tekst.

Hoewel verschillende mensen een psalm schreven, zijn alle 150 psalmen geïnspireerd door dezelfde Heilige Geest. Hij is de werkelijke Auteur. Hij heeft in het bijzonder David licht gegeven om te profeteren van de Messias. Zo komt het dat in veel psalmen niet duidelijk is of David spreekt, of Christus. Ze spreken allebei.

Hebreeuwse poëzie

In de Hebreeuwse poëzie is er geen rijm van klanken, maar een rijm van gedachten en denkbeelden. Dit wordt ook wel parallellisme genoemd en is het belangrijkste kenmerk van Hebreeuwse poëzie. Bij parallellisme wordt de gedachte uit het eerste stuk van de regel in het tweede gedeelte herhaald met andere woorden.

Het komt ook voor dat het tweede gedeelte geen herhaling bevat, maar juist een tegenstelling van het eerste gedeelte.

Naast dit hoofdkenmerk, komen er ook nog andere kenmerken voor. Te denken valt aan metaforen, een terugkerend refrein en een alfabetische indeling.

Het zingen van de psalmen

Tot de Middeleeuwen

Veel psalmen dragen het opschrift ‘voor de opperzangmeester’. Dit maakt duidelijk dat de meeste psalmen bestemd waren voor de liturgie. De tekst van het gedicht werd aan de opperzangmeester gegeven om er muziek op te maken. Helaas zijn deze composities verloren gegaan en zijn de oorspronkelijke zangwijzen voor ons onbekend.

De Heere Jezus zong psalmen en ook in de eerste christengemeenten werden er psalmen gezongen. Ook in de tweede en derde eeuw zong het volk de psalmen, waarschijnlijk in het Grieks. Later werd het Latijn ingesteld als kerktaal en werd besloten dat het psalmgezang voornamelijk moest worden uitgevoerd door kerkelijke solo- en koorzangers en dus niet door het volk.

Eeuwenlang kon het gewone volk geen psalmen zingen. Pas in de 12e en de 13e eeuw ontstonden er een aantal vertalingen in de volkstaal.

Reformatie

De echte omslag kwam in de tijd van de Reformatie. Luther en Calvijn hebben zich beiden ingezet voor het invoeren van gemeentezang. In 1562 verscheen in Genève de eerste volledige Franse psalmberijming. Die telde 47 berijmingen van Marot en 103 van Beza. De melodieën zijn afkomstig van de in Genève woonachtige Louis Bourgeois en Maître Pierre. In vrijwel alle gereformeerde kerken in Europa vormde deze berijming de grondslag voor het psalmboek in de eigen volkstaal.

Souterliedekens

In Nederland bestond op dat moment al een volledige psalmberijming in de eigen volkstaal, namelijk de in 1540 uitgegeven Souterliedekens. (Souter is via salter afgeleid van het Griekse woord psalter.) Ze lijken meer reformatorisch dan rooms geweest te zijn, maar ze werden in roomse kringen niet afgewezen. De melodieën van de Souterliedekens waren afkomstig van populaire volksdeuntjes. Om die reden zijn de Souterliedekens nooit in de kerk gezongen.

Datheen

In 1566 verschenen er in Nederland twee volledige psalmberijmingen, grotendeels gebaseerd op de Franse berijming. De eerste was die van Jan Utenhove, de tweede was die van Petrus Datheen. De psalmberijming van Datheen heeft een duidelijke, eenvoudige structuur. Hij drukt dingen zo concreet mogelijk uit. Hij sprak de taal van het gewone volk. Bovendien is zijn berijming buitengewoon bezield. Zodoende werd hij al snel in veel kerken gezongen.

Datheen vertaalde de psalmen van Marot en Beza uit het Frans. Omdat er nog geen goede Nederlandse berijming bestond, was zijn werk een haastwerk. Dit is terug te zien in het gebrekkige ritme van veel psalmen. Kritiek op de psalmberijming van Datheen kon dan ook niet uitblijven. Velen hebben een poging gedaan om Datheens berijming te verbeteren, of om een geheel eigen berijming te maken. Pogingen om in de kerk een andere berijming in te voeren, mislukten. Het gewone volk bleef lang de voorkeur geven aan Datheen, vanwege de bezieling en de concrete taal.

Statenberijming

In 1773 werd de Statenberijming uitgegeven. Dit was een samenstelling uit drie verschillende psalmbundels: de verzameling van Hendrik Ghijsen, de psalmberijming van Johannes Eusebius Voet en de psalmberijming van het dichtgenootschap Laus Deo Salus Populo. Uit deze drie bundels koos een groep dominees de beste teksten uit, waar vervolgens nog vele en ingrijpende wijzigingen werden aangebracht. Veel kerken gingen over op deze berijming. Dat ging niet altijd zonder slag of stoot. Tot op de dag van vandaag hield een aantal kerken vast aan de berijming van Datheen.

Tegenwoordig

De behoudende reformatorische kerken zingen na al die eeuwen nog steeds uit de Statenberijming of de berijming van Datheen. Andere kerken zijn overgestapt op de berijming van 1967, die van de GKV, of DNP.

Sinds de tijd van de Reformatie zijn er vele tientallen psalmberijmingen uitgegeven en nog steeds houden mensen zich bezig met het berijmen van psalmen. Een toonaangevende berijming die eensgezind in alle kerken gezongen wordt, zal er waarschijnlijk nooit meer komen. Daarvoor lopen de theologische en literaire inzichten te ver uiteen.

Tot slot

Psalmen spreken de taal van het hart. Laat iedereen die psalmen zingt, dit daarom doen vanuit het hart, tot eer van God – in welke berijming er ook gezongen wordt!

Deze tekst is gebaseerd op (in alfabetische volgorde): Isaac da Costa – Bijbellezingen; L.W. Muns – Psalmen en Lofzangen; dr. J. Robertson – De poëzie en de godsdienst der Psalmen; A. Ros – Nederlandse Psalmberijmingen; Thomas Scott – Bijbelverklaring.